Tentoonstelling “Badhuizen van Amsterdam”

Natuurlijk zijn er door alle tijden heen mensen geweest die van tijd tot tijd een verfrissend bad hebben genomen. De Oude Grieken en Romeinen bouwden er een hele badcultuur omheen en in de Middeleeuwen ging men hier en daar zelfs gemengd in bad. Maar daarna was het even afgelopen met de pret. In het 17e eeuwse Amsterdam bouwde men fraaie grachten, maar erin zwemmen mocht je niet. Voor zover men zwemmen kon trouwens. Dat was bij een zeevarend volk als het onze niet echt de gewoonte.

In de 18e eeuw waren er wel particuliere ondernemers die wat zagen in het exploiteren van een badhuis. Amsterdam heeft er zelfs een straat aan overgehouden die naar zo’n badhuis is genoemd: de Plantage Badlaan. In deze buurt vol buitens voor de beter gesitueerde burger stond een groot gebouw, waar men zich met allerlei genoegens kon omringen. Hoever dat nou precies ging, is niet helemaal duidelijk. Daar valt nog wel eens een roman over te schrijven.

De badhokjes
De badhokjes

In de 19e eeuw werd voortgebouwd op de Verlichting, het rationele inzicht dat de wetenschap vooruit heeft geholpen. Men ontdekte dat vele plagen waaronder de mensheid leed, veroorzaakt werden door ziektekiemen, bacteriën genaamd, die konden worden bestreden door een hygiënische levenswijze. Cholera, tyfus, kinkhoest, difterie, longontsteking, tuberculose en geslachtsziekten zoals syfilis en gonorrhoe bedreigden de bevolking voortdurend. En dat kon je (althans gedeeltelijk) voorkomen door je regelmatig te wassen!

De uit de arbeidersbeweging voortgekomen sociaal­- democratische politici richtten hun beleid niet alleen op de woningbouw, maar ook op de hygiëne. Een van de wethouders in de eerste decennia van de 20e eeuw was Monne de Miranda. Zijn verkiezingsleus was onder andere: “Wil je baden, wil je zwemmen, Moet je De Miranda stemmen!” Het was niet voor niets dat de badhuizen ondergebracht waren bij de gemeentelijke W.S.B.Z., de Was-­, Strijk-­, Bad-­ en Zweminrichtingen.

Het badhuis theater
Het badhuis theater

Van gemeentewege werden in Amsterdam 21 volksbadhuizen gebouwd. Hun verspreiding over de stad is op de tentoonstelling op een kaart te zien. Pas in 1933 werd het verplicht om bij nieuwe woningen een douchecel in te bouwen. De meeste mensen maakten daar dankbaar gebruik van om de stofzuiger en de strijkplank er in op te bergen.

Gemeenteambtenaren bedachten intussen het badfrekwentiecijfer. Dat was het aantal keren dat je per jaar een bad nam. Als je elke week een gezond bad zou nemen, was je ideale badfrekwentiecijfer dus 52. Bij bestudering van de bezoeken aan de badhuizen kwam men echter niet verder dan 5. Het aantal keren dat de gemiddelde burger zich op  zaterdag bij de keukenkraan poedelde, werd blijkbaar  niet meegeteld.

Badhuis Javaplein
Badhuis Javaplein

Na de oorlog liep het aantal bezoeken sterk terug. De meeste huizen hadden of kregen een douche. Er moest nog meer gemeentegeld bij de badhuizen bijgelegd worden, ook al werd het personeel uitgedund. Van de kassajuffrouw, de schoonmaker en de badmeester bleef alleen de laatste over. Omstreeks 1986 deed de laatste badmeester het licht in het laatste badhuis uit.

Negen badhuizen werden niet gespaard door de slopershamer, maar voor twaalf gebouwen werd een nieuwe bestemming gevonden. Daaraan wordt in de tentoonstelling ook aandacht besteed.

Veel van het voorafgaande is ontleend aan het boekje “Elke week een gezond bad” van Jos van den Bongaardt en het artikel “De gemeentebadhuizen in Amsterdam” in het januari/maart 2014 nummer van het tijdschrift Amstelodamum door Klaas Jan Verweel. Dit nummer is te koop in het museum voor 7,50 euro.

 

Fotogalerij van de opening

Toespraak en uitleg over de tentoonstelling
Toespraak en uitleg over de tentoonstelling
Verkleed als badmeester de consumptie bonnen uitdelen
Verkleed als badmeester de consumptie bonnen uitdelen
Een hapje en een drankje hoort er natuurlijk ook bij.
Een hapje en een drankje hoort er natuurlijk ook bij.
De opnieuw gemaakte badhokjes

De opnieuw gemaakte badhokjes
Op de kaart aangegeven waar de badhuizen staan
Op de kaart aangegeven waar de badhuizen staan
De spulletjes die vroeger gebruikt werden

De spulletjes die vroeger gebruikt werden
De ouderwetse wasteil
De ouderwetse wasteil
Voor 1 euro kon je je laten masseren
Voor 1 euro kon je je laten masseren
Hmm, heb geloof ik geen uitleg nodig
Zo ging het douchen ongeveer

Terug